Sau khi xuất bản tác phẩm “Tìm hiểu
đạo Phật nguyên thủy”, có một số người thắc mắc hỏi tại sao tôi là người
xuất gia tu học theo truyền thống Phật giáo Đại thừa, nhưng lại nghiên
cứu Phật giáo Tiểu thừa (Nguyên thủy)? Trước nhất, xin xác nhận rằng,
tôi xuất gia trong truyền thống Phật giáo Đại thừa, là đệ tử của cố Đại
lão Hòa thượng Thích Huyền Tân (Chùa Thiền Lâm), pháp đệ của cố HT.
Thích Đổng Minh. Thế nhưng điều
đó không đồng nghĩa, tôi không được nghiên cứu Phật giáo Tiểu thừa. Đứng về mặt nghiên cứu, tìm hiểu lời Phật dạy, với tôi không có sự phân
biệt Đại hay Tiểu, tất cả đều là Phật pháp, chẳng qua là
ngang qua dòng thời gian và không gian,
mỗi giai đoạn lịch sử có những yêu
cầu khác nhau, có điểm đặc thù
riêng của nó, vì để đáp ứng con người và thời đại đó, cho nên
Phật giáo hình thành các hệ tư tưởng Tiểu thừa hay Đại thừa, tông phái
khác nhau.
Sự dị biệt của các tông phái chỉ mang ý
nghĩa, đứng
từ một góc độ khác để lý giải về
giáo pháp của
Phật, vì mục đích thích ứng giải quết những vấn đề mà con người xã hội
đó yêu cầu
quan tâm,
nhưng tinh thần giáo dục của Phật vẫn không khác.
Điều đó biểu thị qua nội dung và
hình thức trình bày của một bản
kinh, luật hay luận, nó phản ảnh cách suy tư
lý giải của con người trong xã hội
đó. Như
vậy ý nghĩa của những tác phẩm này luôn gắn liền với bối cảnh cụ thể của
xã hội đó.
Hơn nữa, đề cập đến Phật giáo Ấn Độ là
đề cập đến cả quá trình phát triển của đạo Phật ở Ấn Độ, nghĩa là khi
đạo Phật xuất hiện cho đến khi đạo Phật bị mai một ở Ấn Độ. Trong quá
trình diễn biến đó, chúng ta không nên cắt xén, lấy một giai đoạn lịch
sử nào hay một hình thái sinh hoạt nào, để rồi vội vã đi đến kết luận
Phật giáo Ấn Độ phải
như thế này, không phải như thế kia.
Càng buồn cười hơn nữa, đôi khi
chúng ta lấy một quan điểm nào đó không liên hệ gì đến Phật giáo Ấn Độ,
lại tự cho rằng đó là lời Phật dạy. Theo tôi, muốn tìm hiểu Phật giáo Ấn
Độ là gì, trước tiên chúng ta cần phải tìm hiểu toàn bộ quá trình phát
triển tư tưởng của Phật giáo ở Ấn Độ. Nếu không như vậy sẽ rơi vào trường
hợp ngộ nhận, thiếu khách quan.
Theo lịch sử phát triển tư tưởng của
Phật giáo ở Ấn Độ, Phật giáo bắt nguồn từ Phật giáo Nguyên thủy, kế đến
là Phật giáo Bộ phái và sau đó là Phật giáo Đại thừa, đó là ba giai đoạn
Phật giáo mang tư tưởng khác nhau của Phật giáo Ấn Độ, nếu chúng ta
không muốn nói, đôi khi có sự
xung đột thậm chí phủ nhận lẫn
nhau. Điều đó gợi ý cho chúng ta hiểu rằng, tư tưởng Phật giáo Ấn Độ
phát triển theo quá trình từ trước đến sau, từ Phật
giáo Nguyên thủy đến Phật
Giáo
Đại thừa, hay nói một cách khác nó
phát triển theo một qui luật của nó. Sự xuất hiện và hình thành tư tưởng
nào trong xã hội là nhu cầu thực tế mang tính tất yếu, nhằm giải quyết
nhu cầu cụ thể của xã hội đó, không phải là vấn đề mang tính thần thoại
như chúng ta đã hiểu.
Trên thực tế, những diễn biến xã hội
và sự suy tư của con người có mối quan hệ thiết thân. Sự đổi thay từ
hoàn cảnh xã hội có ảnh hưởng đến cách suy tư của con người hay ngược
lại. Cũng vậy, khi xã hội phát triển đổi thay, Phật giáo muốn tồn tại và
phát triển cũng phải theo đó thay đổi hình thức sinh hoạt,
ngay cả cách suy tư. Đây chính là nhân tố làm cho Phật giáo tự mình hình
thành tư tưởng Tiểu thừa, Đại thừa, tông phái khác nhau. Điều chúng ta
cần chú ý là, bất cứ giải pháp nào dù hay đến đâu, nó cũng chỉ có giá
trị khi nó được gắn liền với sự kiện cụ thể của lịch sử, và sẽ trở nên
vô nghĩa khi bối cảnh lịch sử của nó không còn nữa. Điều đó cho chúng ta
nhận thức, mối quan hệ thiết thân
giữa tư tưởng và bối
cảnh lịch sử, không thể tách rời nhau, và sự hình thành giữa tư tưởng
này với tư tưởng khác cũng có mối quan hệ sâu sắc và chằng chịt, thậm
chí là quan hệ đối kháng. Từ đó chúng ta suy ra, sự xuất hiện tư tưởng
của Phật giáo Đại thừa không thể tự nhiên mà có, nó phải bắt nguồn từ
Phật giáo trước đó, là tư tưởng của Phật giáo Bộ phái, cụ thể là Hữu Bộ.
Như vậy, nếu chúng ta muốn thấu rõ và xiển dương tư tưởng Phật giáo Đại
thừa, điều trước tiên chúng ta cần phải hiểu rõ thế nào là tư tưởng của
Phật giáo Bộ phái. Thử hỏi, nếu chúng ta không hiểu nguyên nhân tại sao
xuất hiện tư tưởng Phật giáo Đại thừa, vì sao Phật giáo Đại thừa phản
bác tư tưởng Tiểu thừa và phản đối điều gì; nếu chúng ta không đọc kinh
sách Tiểu thừa thì bằng cách nào chúng ta hiểu được tư tưởng của Phật
giáo Đại thừa? Cũng vậy, nếu muốn nắm rõ tư tưởng Phật giáo Bộ phái,
chúng ta cũng không thể bỏ qua không tìm hiểu tư tưởng Phật giáo Nguyên
thủy, tức là hai hệ kinh điển Nikāya và A-hàm (Āgama). Đây chính là lý
do tại sao tác phẩm "Tìm hiểu đạo Phật Nguyên thủy” cũng như tác
phẩm này ra đời. Thật ra, hai tác phẩm này chỉ là những tuyển tập của
những bài viết ngắn, nhằm gợi ý và lý giải một số vấn đề tư tưởng trong
Phật giáo Nguyên thủy.
Nó sẽ là những cơ sở lý giải cho công việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng
Phật giáo Ấn Độ trong tương lai của tác giả.
Hy vọng phương pháp nghiên cứu này,
giúp cho người làm công tác
nghiên cứu Phật học phát hiện
nhiều điều mới lạ thú vị hơn, trong sự nghiệp nghiên cứu Phật giáo ở Ấn
Độ.
Tác phẩm “Đạo Phật xưa và nay”
là tuyển tập với nhiều chủ đề khác nhau, là những chuyên đề nghiên cứu
Phật học Ấn Độ, một số bài đã được đăng tải trên các website và một số
tập san Phật giáo. Nội dung những bài viết này, tác giả căn cứ vào những
kinh điển A-hàm và Nikàya để giới thiệu những quan niệm cơ bản về Phật
học. Qua đó,
nó cũng biểu hiện sự dị đồng giữa Phật giáo Thượng Tọa Bộ và Đại Chúng
Bộ hay Đại thừa và Tiểu thừa.
Phật giáo luôn luôn lấy con người làm
đối tượng giáo dục, do đó giáo lý của đức Phật luôn luôn gắn liền với
con người, những ưu tư của con người chính là ưu tư của đức Thế Tôn cách
đây hơn 2500 năm. Tinh thần giáo dục của Ngài vẫn còn đó và có giá trị
tuyệt đối, vượt lên trên cả về mặt thời gian và không gian.
Về mặt hình thức, Phật giáo ở Ấn Độ
được phân chia Đại thừa và Tiểu thừa, nhưng xét cho cùng trong hai hệ
thống giáo lý của hai trường phái lớn này, không một bản kinh luật luận
nào lại không đề cập đến yếu tố “Giác ngộ và giải thoát”. Giác ngộ là sự
hiểu biết đúng như thật;
giải thoát là sự chấm dứt mọi
phiền não khổ đau. Chỉ có sự hiểu đúng, biết đúng mới có sự an lạc và
hạnh phúc, tức là sự giải thoát. Đó là mục tiêu, là tinh thần cốt lõi
của Phật giáo, nếu Phật giáo thiếu hai yếu tố này không còn là Phật
giáo. Như vậy, trong Phật giáo có
những hình thức
Đại thừa hay Tiểu thừa, Thiền tông hay Tịnh độ tông… chỉ là hai hình
thức giáo dục khác nhau cùng chỉ chung một điểm giác ngộ và giải thoát
trong đạo Phật, do vì con người và xã hội không đồng cho nên Phật giáo
phải vay mượn nhiều hình thức khác nhau để giáo hóa chúng sanh, nó không
phải là sự mâu thuẫn trong giáo lý của Ngài.
Trong lần tái bản,
tôi đã sửa lại đôi chỗ,
nhưng cũng khó hoàn thiện, rất
mong độc giả chỉ điểm. Xin chân
thành tri ân.
Tác giả cẩn bút,
Thích Hạnh Bình
Sách tra cứu=========================--------------------------
Mục Lục >
I
>
II >
III
> IV
> V
>
VI >
VII
Cập nhật: 23/9/2008
